آرامگاه مختومقلی فراغی:

برگرفته از وبلاگ: پرثوه‌نامه

سومین همایش بین المللی تبیین ارا و اندیشه های مختومقلی فراغی از ۲۴ اردیبهشت لغایت۲۵ اردیبهشت در استان گلستان و شهرستان های گنبد و مراوه تپه برگزار می شود ،این همایش بهانه ای شد که به معرفی آرامگاه این عارف و شهیر ترکمن پرداخته شود.مختومقلي فراغي ‎ 275سال پيش در روستاي حاجي قوشان از توابع بخش مرکزي گنبدکاووس متولد شد و اشعارش با مضامين اجتماعي، ديني و عرفاني سروده شده و مردم ترکمن علاقه خاصي به اشعار اين شاعر و عارف نامي دارند.

     آرامگاه مختومقلی فراغی:

"بیلمان سوران لر آیدینگ بو غریب آدامز

اصلی گر گوز یوردی اترک آدی مختو مقلی دور "

ترجمه:

«کسانی که که نمی‌دانند(نمی‌شناسند)بگویید این مرد غریب،

اصل ونژاد ش گر کز  بوده و نامش در منطقه اترک  مختومقلی  است.»

 در شمال شرقی استان گلستان ،در شمال رودخانه اترک وازغرب مراوه تپه ،در محلی به نام «آق تقای Agh toghei یا آق تقه agh toghgheh » (به معنای دشت سفید) و بین بخش مراوه تپه ودهستان کرند از توابع شهرستان کلاله و در مجاورت یک قبرستان قدیمی وتاریخی _فرهنگی ، بنای یادمان  وآرامگاه بزرگترین  شاعر وعارف نامی تر کمن ویکی از مفاخر فرهنگی کشورمان قرار دارد .

برای رسیدن  به  این آرامگاه دو مسیر وجود دارد .الف) از شهرستان  گنبد (که در جنوب غربی آق تقه است) می توان به  آرامگاه مختومقلی واز جاده اینچه برون عزیمت کرد، طول این مسیر155کیلومتر می باشد .

ب)از شهرستان کلاله می توان به آرامگاه مختومقلی رسید .که بایستی ابتدا شهر کلاله وسپس بخش مراوه تپه را پشت سر گذاشت.طول این مسیر 130کیلومتر است. فاصله آرامگاه مختومقلی تا شهر مراوه تپه 35کیلومتر می باشد.آرامگاه مختومقلی دارای مختصات طول جغرافیایی7/39-39-55ودر عرض جغرافیایی1/55-55-37است.و124متر از سطح دریا وآب های آزاد جهان ارتفاع  دارد.

آرامگاه مختومقلی وپدرش دولت محمد آزادی تا پیش از انقلاب اسلامی بسیارساده ومحقرو منحصر به دو قبرساده وسیمانی بود. .بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ونیز با گسترش روابط ایران و ترکمنستان و بازگشایی خطوط ارتباطی،اجتماع بزرگی با شرکت ترکمن های ایرانی و70شخصیت جمهوری ترکمنستان در خرداد ماه 1370در محل آرامگاه مختومقلی به منا سبت «ایام مختومقلی »برگزار گردید.وطی آن برای احداث آرامگاه مناسب ودر خورشان او تصمیم گیری شد.

با استان شدن گلستان از اردیبهشت1378باشرکت رئیس جمهور ترکمنستان به همراه کا بینه ی وزیران و وزیر فرهنگی و ارشاد اسلامی ایران ودر ده ها شخصیت کشوری ومحلی مراسم گشایش آرامگاه مختومقلی صورت پذیرفت.واز آن سال در ایران به موازات ترکمنستان هفته ی مختومقلی در شهرهای ترکمن نشین برگزار گردیده است . در بهار سال1385برای اولین بار بزرگداشت و همایش باشکوهی برای این شاعر توانای ترکمن در محل آرامگاه او برگزار گردید.دراین همایش یکی از خواسته های برگزار کنندگان این بود،که آرامگاه او ویادمان با شکوهی ودر شان شاعر فرهیخته ترکمن ساخته شود.

 از این رو درفضای باز کرسی مانندی به ابعاد 24متر،آرامگاه مختومقلی ساخته شده ،که ارتفاع آن از سطح زمین در حدود1 متر است.در میان این کرسی دو قبر می باشد ،که بالای هر دوی آنها به شکل گهواره ایی است،ودر چهار جهت این دو قبر، باغچه های کوچکی است،ودر آنها  گلهای معمولی نظیرشمعدانی کاشته اند.این دو قبر یکی قبر مختومقلی فراغی ودر دیگری قبر پدرش ــ دولت محمد آزادی ــ است . یک زائر سرا و سرویس های بهداشتی از دیگر ملحقات این مزار است .  

این شکل آرامگاه برای علاقمندان به مختومقلی وبرگزار کنندگان همایش از یک سومطلوب نبود ،واز سوی دیگردرشان شاعر بزرگی چون مختومقلی نبود .از این رو در همایش سال 80به بعد به تصویب رسید ،که بنای یادمان با شکوهی  برای مختومقلی ساخته شود .و مزار وی نیز ساماندهی و محوطه  سازی گردد.لذا مطالعات تکمیلی وامکان سنجی و بازنگری پروژه مجموعه فرهنگی –تاریخی و توریستی مختومقلی در روستای آق تقه آغاز شد،و آرامگاه مختومقلی احداث گردید :

طرح احداث گنبد و محوطه سازی آرامگاه مختومقلی فراغی در زمینی به مساحت 10هکتار با در نظر گرفتن معیار و الگوی معماری اسلامی وبا استفاده از فرهنگ و زندگی سنتی ترکمن ها با مصالح بتون مسلح طراحی و ساخته شده است. بنا در دل طبیعت دور افتاده ای که فقط تپه ماهور های کم ارتفاع آنرا در حصار خود گرفته و اصولأ جز ایام بهار ،عاری از هرگونه سبزی و طراوت طبیعی است .قرار دارد . سبک و طرح نقشه آرامگاه آمیزه ای از گل  وحشی و آلاچیق ترکمن است .که در سطح دشت گرگان در فصل بهار جلوه و شکوفایی خاصی به بیننده القاء می کند .

سقف مرکزی آن به شکل گنبد وسر پناه آن برداشتی از تواضع آلا چیق ترکمن و معماری با شکوه  اسلامی است .در زیر این آرامگاه رفیع  بر سکویی به ارتفاع 10متر به ابعاد 30*30متر قبر  مختومقلی فراغی وپدرش دولت محمد آزادی قرار دارد . اخیرأ یک سکو نیز برای مراجعین ،میهمانان و برگذار کنندگان همایش در قسمت جنوب غربی ساخته شده است .

ماه اردیبهشت دارد از راه می‌رسد و کمتر از یک ماه به برگزاری مراسم بزرگداشت شاعر بزرگ ترکمن، مختومقلی فراغی مانده است. نمی‌دانم این چرخ کج‌مدار فرصت و توفیق حضور در این مراسم  و زیارت دوباره مزار آن شاعر عارف را به من خواهد داد یانه. اما بسیار مشتاقم که از جاده‌های رازآمیز و دشت‌های طلائی ترکمن‌صحرا بگذرم و همراه دوستان لحظه‌هایی شاعرانه را در فروغ معنویت فراغی تجربه کنم. به شما دوستان خوب هم توصیه می‌کنم که این مراسم را از دست ندهید و خاطره‌ای به یاد ماندی از دهه‌ی آخر اردیبهشت در تقویم زندگی‌تان جاودانه کنید. این شما و این هم برنامه بزرگداشت...   24 اردیبهشت - صبح - همایش علمی سومین کنگره بین المللی مختومقلی فراغی در گنبدکاووس

24 اردیبهشت - بعدازظهر - حاجی قوشان زادگاه شاعر

25 اردیبهشت - صبح - آرامگاه شاعر در آق تقای با حضور مهمانان خارجی از کشور ترکمنستان توجه داشته باشید که از شب قبل میهمانان در اطراف مزار شاعر چادر می‌زنند و مراسم غیر رسمی اما بسیار دلخواه و زیبا برگزار می‌گردد. اگر قصد رفتن دارید حتما از شب قبل در آق‌توقای حضور داشته باشید.

2 خرداد ( 23 May) از ساعت 11 تا 16 بعد از ظهر - کنفرانس مختومقلی فراغی در کتابخانه مرکزی شهر گوتنبرگ کشور سوئد

برنامه مراسم را از وبسایت دانشجویان تورکمن گرفته‌ام.

این هم تصویری از دوست‌داران فراغی در روسیه که از آق توقای دورند اما با تقدیم گل به پیشگاه تندیس فراغی ادای احترام می‌کنند.

MAGTYMGULY PYRAGY 

TURKMEN POET'S STATUE IN EDEL'BAY (RUSSIA)

در گشت و گذاری میان وبلاگ‌های ترکی، طبق معمول سراغ وبلاگ‌های ترکمنی نیز رفتم و این بار در وبلاگ  نویسنده خوب تورکمن، جناب دکتر عبدالرحمن دیه‌جی  باز چند نوشته خواندنی یافتم.

کار جالبی که این بار جناب دکتر دیه‌جی در وبلاگ خود قرار داده متن و صوت شعرهایی از دو شاعر معاصر تورکمن یعنی مرحوم آراز محمد و مرحوم قربان گلدی آهونبر است.

دو شعر از سه شعر ارائه شده از استاد قربان گلدی آهونبر درباره شاعر بزرگ تورکمن مختومقلی فراغی است که همراه متن با صدای گرم و رسای و دلنشین جناب دکتر دیه‌جی قرائت شده است. من که دانلود کردم و دارم گوش می‌دهم و لذت می‌برم. شما را هم به خواندن و شنیدنش دعوت می‌کنم.

لینک صداها:

شعر مرحوم قربان گلدی آهونبر با صدای دکتر دیه‌جی:

 برای شنیدن اشعار لطفا کلیک کنید

دو شعر از مرحوم آراز محمد با صدای دکتر دیه‌جی:

برای شنیدن اشعار لطفا کلیک کنید

راستی شباهت اسم مرحوم آراز محمد به شاعر معاصر جمهوری آذربایجانی مرحوم محمد آراز جالب توجه است. البته یکی محمد آراز و دیگری آراز محمد است. یکی در جنوب شرقی و دیگری در جنوب غربی دریای خزر زادند اما هر دو برای ترکان (آذری و تورکمن) سرودند.

روانشان شاد باد!

فراموش نفرمائید که برای خواندن متن شعرها و بیوگرافی دو شاعر تورکمن به وبلاگ جناب دکتر دیه‌جی سر بزنید!

http://drdieji.blogfa.com/page/shairi.aspx

http://drdieji.blogfa.com/page/ahunbar.aspx

عصر شعری با پدر شعر ترکمن

نوشته: وحید طلعت

اؤن سوز(مقدمه):

مختومقولو فراغی؛ تورک ادبیاتی‌نین بویوک عاریفی

کلاسیک تورک ادبیاتینا بیر یئنی باخیشمیز اولورسا، مختومقولو آدلی تورکمن شاعیرینین دوشونجه‌سی و باخیشی زیروه ده دایانمیب. بو ادبیاتین زیروه سینده بئله بیر بویوک عاریف و شاعیرین دایانماغی اؤنملی‌دیر.

علیشیر نوایی، فضولی بغدادی و … اولان ادبیاتین دوشونجه‌لی ، آنلی آچیق و اؤز زامانیندان آرتیقراق فیکیرله‌شن مختومقولوسودا اولا بیلمه‌لی‌دیر.

مختومقولو یالنیز تورکوستان شاعیری دییل، بو گؤن اونون دوشونجه‌لری و دویدوغو آنلار و یازدیغی اثرلر تورک دونیاسینین و ها بئله اسلام دونیاسینین باشا باشیندا یاییلیبدیر و عینی زاماندا بو عاریف چوخلو گنج باخیشلار اؤزونه ساری معطوف ائده بیلمیشدیر.

تورکمن چولونده 266 ایل بوندان اول یاشایان مختومقولو فراغی‌نین اساس سوزو اینسانلیق‌دیر، او بیر سنی مذهب اولاراق علی(ع) و فاطمه(ص)نی چوخلو شیعی شاعیرلردن آرتیقراق تانمیمیشدیر.

مقدمه:

(از مختومقلی فراغی میتوان به عنوان بزرگترین عارفان ادبیات ترکی نام برد)

حدود سه قرن از تولد شعرهای مختومقلی فراغی می گذرد و روز به روز بر عاشقان شعر و تفکر او افزوده می شود. مختومقلی نابغه شعر ترکمنی در ترکمن صحرابه دنیا آمده است (سال ۱۱۵۳ هجری قمری (۲۶۵ سال پیش) در روستای حاجی قوشان گنبدکاووس) ، پنجاه و هفت سال زندگی کرده است، زبان‌های فارسی و عربی را نزد پدر خود دولت‌محمد آزادی(که از بزرگان شعر و ادبیات ترکمنی است) آموخته و آثار ماندگاری در شعر و ادبیات ترکمنی از خود به جا گذاشته است. خدمات مختومقلی به زبان ترکمنی را میتوانیم همپای فردوسی در زبان فارسی بدانیم . زنده کردن زبانی که شاید کمتر نوشته یی در آن در آن روزگار بوده ، به گفته پروفسور سلطان شاه نیازف ؛ نام ترکمن با نام او در جهان متجلی می شود او پدر شعر ترکمن است ، او از بزرگان شعر و ادبیات ترکی جهان می باشد مختومقلی شاعر تمام مردم جهان و مظهری از آمال و آرزوهای مردم شرق است مختومقلی در بهترین مدارس زمان خود تحصیل کرده به زبانهای فارسی ، عربی و ترکی تسلط دارد و از همین رو شاهکارهای زبان ترکمنی را خلق کرده است .

دیوان مختومقلی و شعرهای او از بی نظیر ترین آثار زبان ترکی است که با کمی دقت برای بیشتر ترک زبانان قابل استفاده و دریافت عمیق است تفکری بزرگ و اندیشه یی بکر که او را در میان نویسندگان ترک ممتاز میکند شاید به همین خاطر است که ناظم حکمت او را می ستاید:

ناظم حکمت : ” مختومقلی ” شاعر من نیز هست . زبان او زبان من نیز هست. من چیزهای زیادی از مختومقلی می آموزم. او استاد من نیز هست . بین چیزهایی که او آموخته ، می خواهم مخصوصا بر روی یکی تأکید نمایم و آن مبارزه برای آزادی مردمش است .

برنامه های مراسم بزرگداشت مختومقلی فراغی در ترکمن صحرا و دیگر نقاط جهان

(برگرفته از سایت دانش‌آموختگان تورکمن)

سلام!

باز ماه اردیبهشت، ماه بزرگداشت مختومقلی فراغی فرا رسید و خاطره‌ی سفر به ترکمن‌صحرا و آق‌توقای را در دلم زنده کرد. سفر ترکمن‌صحرا برای من سفری رؤیایی بود؛ رؤیای گندم‌زار‌های بی‌کران، رؤیای دشت‌های روشن و آبی، رؤیای مسیل‌ سیل‌آب‌های فصلی صحرا، رؤیای شور و شوق سفر به آق‌توقای و زیارت مزار عارفی بزرگ که چهارشاخه نور از ستون‌های سپیدش به آسمان فواره می‌کشد.

و شعرهای بی‌نهایت ساده و صمیمی فراغی، شعرهای روشن و شفاف چشمه‌های شهود، شعرهای صادقانه و بی‌تکلف پیران ترکستان، شعرهای زبان مادری ترکمنم که به دور از تصنع‌های درباری و دیوانی و خاقانی سروده شده‌اند.

چندی پیش دوست عزیزم جناب آقای شریف مردی ـ که در دانشگاه گرگان درس می‌خواندند ـ دیوانی دیگر از مختومقلی را برایم آورد که از سوی آقای دکتر آراز محمد سارلی نشر یافته است. در این دیوان برخی از اشعار مختومقلی وجود دارد که در یکی دو چاپ دیگر که پیشتر به دستم رسیده بود ندیده‌ام. به‌هر حال اگر توان و توفیقی حاصل شد از این دیوان نیز برای تدوین و ویرایش اشعار مختومقلی به گویش آذربایجانیِ زبان ترکی سود خواهم جست.

عکس‌هایی که ملاحظه می‌فرمایید مربوط به سفر ترکمن صحرا و مراسم بزرگداشت مختومقلی فراغی است که همراه دوست فرهیخه و شاعرم جناب آقای سید حیدر بیات به سال ۱۳۸۵ صورت گرفت.

تورکمن‌چؤلو ـ آق‌توقای کؤیو ـ مختومقولو فراغی مزاری چئوره‌سینده قورولتای ـ‌ ۱۳۸۵ گونش‌ایلی 

دوست شاعرم جناب آقای سید حیدر بیات و من

از راست:

استاد حاج مراد دوردی قاضی؛ نویسنده شهیر تورکمن

استاد مشهد قلی قیزیل محقق بزرگ تورکمن

فتح الله ذوقی

از چپ به راست:

جناب آقای سید حیدر بیات (شاعر و نویسنده آذربایجانی)

استاد مشهد قلی قیزیل (مختومقلی‌پژوه و نویسنده تورکمن)

فتح الله ذوقی

جناب آقای سید حیدر بیات با کلاه تورکمنی

این عکس را هنگام بازگشت دوست عزیزم جناب آقای بیات گرفتند.

هر چند کمی دیر شده اما «ماهی رو هر وقت از آب بگیری تازه است» بلی سالروز ولادت حضرت رسول صلی الله علیه و آله گذشت و هفته گرامی وحدت سپری شد و شعر گؤرجک رسول در دسکتاپ مانیتور منتظر آپدیت کردن وبلاگ ماند. تا اینکه حالا می خوام با اجازه تون در وبلاگ قرار بدهم.

این روزها دیوان صوتی مختومقلی فراغی رو گوش می دهم . خوب دکلمه شده اند. دستشون درد نکنه، برای من که خیلی جالب و کارآمد. من که شعرهای مختومقلی رو کتابتی یاد گرفته بودم اینک می توانم با صدای ترکمنی بارها و بارها گوش کنم و ساختمان آوایی زبان ترکمنی رو با ذهن و گوشم آشنا سازم.

حواستون که هست، کم کم روزهای بزرگداشت حضرت مختومقلی فراغی قدس الله روحه هم دارد از راه می رسد و بار دیگر آق توقای چشم در راه موج میهمانان سالانه خویش است. باز جاده های مراوه تپه شاهد اشتیاق ماشین سوارها و تک تازی موتورسواران خواهد بود. بار دیگر ترکمنها شکوه اتحاد را در سالیاد مختومقلی به نمایش خواهند گذاشت. امسال هم که سال اتحاد و انسجام است.

دیگه بیخودی نوشته را طولانی نکنم، این شما و این هم شعر گؤرجک رسول! بفرمایید و حال و هوایی تازه کنید.

باسلامی دیرگاه و دوباره!

بله بالاخره رویاهایم به واقعیت پیوست و توانستم توفیق شرکت در مراسم بزرگداشت مختومقلی فراغی را بیابم. اینک می خواهم شما را با خود به میان ترکمنان نجیب ببرم و در ترکمنصحرا بگردانم!...

تورکمن بندرینه دوغرو!

من پيش از اين (10 بهمن 1382) وبلاگ ديگري را براي درج شعرهاي آذري‌شده‌ي مختومقلي در پرشين‌بلاگ باز كرده بودم اما به‌خاطر فيلتر! شدن وبلاگ بي‌آزار شاعر عشق آباد تصميم گرفتم كه اين بار در بلاگفا وبلاگي به همان منظور باز كنم! باري، فيلتر شدن وبلاگ دست‌هاي مرا هم از ديدن و چيدن مطالب وبلاگ كوتاه كرده بود، چون هيچ فيلتر شكني كه وبلاگهاي پرشين بلاگ را بازكند نيافتم از راه ديگري و با كلك جالبي آنرا به‌دست آوردم! (شايد شما هم بتوانيد از اين راه وبلاگ قبلي را ببينيد): اول سايت آدرس گوگل را با يك فيلترشكن آوردم! بعد كلمه  turkmanli را در قسمت وب گوگل سرچ  كردم چون يوزئر وبلاگ turkmanli بود؛ اولين گزينه  وبلاگ شاعر عشق‌آباد است. بعد بر روي Cached كليك كردم، وبلاگم جلوي چشمام بود! البته بعد از اين يادم افتاد كه مي‌توانستم از طريق مديريت كاربران سايت پرشين‌بلاگ نوشته‌هاي وبلاگم را بازيابم. من براي اينكه مطالب قبلي در دسترس همه قرار بگيرد و به‌كوري چشم بدخواهان و از لج كساني كه وبلاگ را فيلتر كرده‌اند همه محتواي وبلاگ قبلي حتي كامنتها را براي پاسداشت و حفظ نظرات بازديدكنندگان در اين وبلاگ قرار داده‌ و مطالب جديد را در ادامه به آن مي‌افزايم.

دهه آخر اردیبهشت‌ماه هر سال، بهشت آق‌توقای مراسم سال‌یاد شاعر ملی ترکمن مختومقلی فراغی را جشن می‌گیرد. هر سال در چنین روزهایی فرهیختگان و هنرمندان و شاعران و روشنفکران ترکمن برسر مزار مختومقلی گرد هم می‌آیند و یاد آن شاعر سترگ را عزیز می‌دارند.

وجود چنین روزی برای ملت ترکمن بسیار حائز اهمیت است؛ اندیشمندان ترکمن سالی یک‌بار در چنین روزی می‌توانند گرد هم آمده و سرگذشت خویش را مرور کنند برای امروز خویش چاره بیاندیشند و آینده‌ای درخشان را برای فرزندان خویش رقم بزنند. و این مختومقلی فراغی است که می تواند چنین اتحاد فرهنگی‌یی را بوجود آورده و دوام ببخشد.

ترکمنان آن‌گاه به اهمیت این روز بیشتر پی خواهند برد که بدانند بسیاری از اقوام ایران چنین شخصیت متفق‌علیه و چنین روز مبارکی را ندارند. جای دوری نروم همین خود ما ترکهای آذری از چنین نعمت بزرگی محرومیم. هر چند شاعران آذری بزرگی وجود داشته است اما یا مزارشان در ایران نیست مانند فضولی و نسیمی و یا اینکه از زمره‌ی ترکان پارسی‌سرا بوده‌اند و شخصیت خویش را برای قوم پارس به مصادره رسانده‌اند و یا اینکه به خاطر وجود برخی ابعاد شخصیتی و تاریخی نمی‌توانند چنین نقش بزرگی را در میان ترکان ایران ایفا نمایند.

هر سال اردیبهشت ماه می‌آید و می‌گذرد و باز من در حسرت حضور بر سر مزار مختومقلی می‌مانم. راستش چند سالی است که با یکی از دوستان عزیزم ـ که شاعر و محقق فرهیخته‌ای است – مشتاقیم که در مراسم سالیاد فراغی حاضر باشیم و ضمن عرض ادب و احترام به ساحت حضرت مختومقلی فراغی، پیام دوستی و مهر و سلام و دورود آذربایجانی‌های ایران را به مردم ترکمن برسانیم. اما هر سال به یک بهانه‌ای از سفر باز می‌مانیم. البته معلوم نبودن زمان و مکان دقيق مراسم نيز يکی از بهانه‌های هر سال ماست. به‌ هر حال امسال هم گذشت تا سال‌های دگر چون شود.

به امید سرافرازی و همدلی روزافزون ملت ترکمن!

سلام‌لار و سئوگی‌لر!

سايين ديلداشلار اؤنجه‌ده سيزدن نئچه واخت بورادا يازماديغيما گؤره باغيش ديله‌ييره‌م، بيليره‌م کی عذريم موجه اولورسادا چتين باغيشلاماق اولار. اؤزوم هئچ بيلميره‌م دقيقا نئچه آی‌دير کی بو وب‌لاگدا هئچ نه يازماميشام آمما بونو سيزه دئييم کی وبلاگين پسوردو ياديمدان ائله چيخميشدی کی اونو اله گتيرمه‌گه ايميليمه باش ويرديم!

سایغیلی اوره‌ک‌داشلاریمیز چوخ یوبانماقدان سونرا باشیمیز آز - ماز خلوت اولوب و بیرده توفیق ال وئردی کی بیرده سیزی سلام‌لاییب بایرامینیزی قوتلو و یئنی ایلینیز موتلو اولسون دئیه‌م. بو بایرام گونلری بودا بیر بایراملیق بؤیوک عاریف مختومقلی فراغی‌دن سیزه.

                   جهان پیدا

گلسه نوروز عالمه رنگ قیلار جهان پیدا

ابرلر آواز ووروب داغ قیلار دومان پیدا

بی‌جان‌لار جانه گیریب ائدرلر دهان پیدا

گؤرمه‌دیگین گیاه‌لار گورونوب روان پیدا

ائدرلر حیواناتا هم سود و زیان پیدا

یئر اوزونه یاییلیب یوریرلر نهان پیدا

بو بسته‌دهان قوش‌لار قیلارلار زبان پیدا

چؤل طرفین برکیدیب در آچار سووا خرچنگ

زمین سبزه‌زار اولوب تنیندن آیریلار رنگ

جنبنده‌لر مست اولوب گویا ایچمیش عرق – بنگ

هر اشیانین اؤزونه اؤز آوازی اولوب گنگ

سبزه ایچره سنده‌واج یوز دیلده قیلیب آهنگ

زمین خضرپوش اولوب گول بیتیرمیش رنگارنگ

خروشه گلیب عالم قیلارلار فغان پیدا

سرور – صدالار بیرله جهان اوزو آباددیر

مغرور سرور اولما پایانی یوخ برباددیر

حق عشقینده زنده‌لر بیلین باقی حیات‌دیر

هر تن‌ده عشق اولماسا روز ازل ممات‌دیر

یاز اؤتونجه یئر گؤیو گوندن گونه زیاددیر

بیر حشر قیامت‌دیر بیر یوم عرصات‌دیر

دهر ایچره اولار هر دم جهان ایچره جان پیدا

زربافه ذوقین اولما بقاء یوخدور دولت‌ده

عمرونو باده وئرمه سن بود دار محنت‌ده

یئته‌ر سنه ایر و گئج نه یازیلسا قسمتده

جانینا جفا ائیلیب بونجا گزمه حسرت‌ده

ثواب یاخشی عمل‌ده یا خود یاخشی نیت‌ده

عالم وارجا خدمتده آدم یاتیب غفلتده

حاصلین آتش اولار ائیله‌سن یامان پیدا

مختومقولو آغلارام بو بخت سیاهیمدن

قورخارام جان آفتی قول – آیاق گواهیمده‌ن

اومیدیم حاصل اولماز بو عمر تباهیمدن

جان اویدو جسد ایچره بو آتش آهیمدن

الیم سویونوب دیله‌ره‌م حاجتیم الاهیمدن

بنده‌یه‌م اومیدیم چوخ اول کرم‌لی شاهیم‌دن

ائیله‌گیل خارستاندا گول کیمی ایمان پیدا

فتاح!

ايران ـ توران بو گون قولون آستيندا

سوردون ايندي بو دوراني سن فتاح

هامي توركمن اوينار چؤلون اوستونده

توكمه گينن ناحق قاني سن فتاح

بوگون شاه‌سان ائرته گدا اولار سان

ائلده‌ن گونده‌ن مال‌دان جدا اولارسان

بير گون جانين چيخيب فدا اولارسان

قازانيرسان چوخ گناهي سن فتاح

گؤزوم يتر بيلسن باشيم آلارسان

كونده‌لييب مني چايا سالارسان

من حق دئديم سن چوخ گناه قيلارسان

بو آليشين بيرله جاني سن فتاح

سن توركمن ائلينين گونون سولدوردون

قانلار توكوب گؤزه‌ل يوردوم دولدوردون

شهيد اولان‌لارين باشين قالديردون

اونودارسان تخت ـ كاني سن فتاح

خلقين اؤجو چوخدور اقبالين يامان

تختين سينار دئمه قالارام آمان

يا اؤلرسن يا زندان سن بي‌گمان

چون‌ كي زه‌هر قيلدين ناني سن فتاح

فرمانيندان تالان دوشدو ائل‌‌لره

قول وئردون سن ناحق گؤزده سيللارا

قيرخ قامچي‌دان بويوردون نازيك بئل‌‌لره

دريا ائتدين گؤزده سئلي سن فتاح

آييردين آتادان، آنا قارداش‌دان

قول بيرله آياقدان ساققالدان ساچدان

دندان‌دان زبان‌دان عقل‌دن هوش‌دان

زندان ائتدين بو جهاني سن فتاح

آييردين آغلاييب قالدي يارلارميز

فلكه يئتيردين تاردان زارلاريميز

آداملار آسيغلي دوريار دارلاريميز

يوزدن توتدون بيل قصابي سن فتاح

فراغي درد آيديب درده يانمالي

قان يودوب ظالم فتاح قانمالي

ديري اؤزوم‌‌ليكن اؤلو سانمالي

آنسان اؤلدور بو دستاني سن فتاح

 ترجمه‌ی فارسی يکی از شعرهای مختومقلی فراغی. در ترجمه از کتاب گرانسنگ جناب آقای عبدالرحمن ديه‌جی بهره برده‌ام.

(فتاح لقب پادشاهي است؛ به‌قولي نادر و به قولي كريم‌خان زند.)

فتاح!

ايران و توران امروز زير دستان تو
و دوران به كام توست اي فتاح!
تركمنان آزاد و رها در دشت‌ها مي‌زيند
بدان و به ناحق خون آنان را مريز

امروز شاهي و فردا گدا خواهي شد
از ثروت و بخت و مردمت جدا خواهي شد
و روزي ديگر جان سپرده و فدا خواهي شد
گناهان بسياري مرتكب مي‌شوي اي فتاح

مي‌دانم اگر سخنانم به گوش تو رسد
سر از تنم جدا خواهي كرد
و يا بسته و به رودخانه‌ام خواهي انداخت
من حق گفتم تو بسيار گناه مي‌ورزي
تو با جان‌هايي كه مي‌ستاني اي فتاح

تو آفتاب ايل تركمن را پژمراندي
خون‌ها ريخته و سرزمين زيبايم را پر[از خون] كردي
سرهاي شهيدان را بر سر نيزه‌ها نشاندي
بدان كه تخت و دولتت را از ياد خواهي برد

انتقام ملت سخت است و اقبالت بد
اي كه نانمان را به زهر آلودي!
گمان مبر كه در امان خواهي ماند
تختت درخواهد شكست
و بي‌گمان به مرگ يا زندان خواهي رفت اي فتاح!

به فرمان تو ايل‌ها تار و مار شد
و ظالمانه سيلي به صورت‌ها زدي
و با «چهل تازيانه» بر كمرهاي باريك كشيدي
و سيل را در چشمانمان دريا كردي اي فتاح!

از پدر و مادر و برادر‌ها جدايمان كردي
از دست و پاها و محاسن و گيسوانمان را كندي
و دهان و زبان و عقل و هوشمان را از ما گرفتي
و اين جهان زنداني ساختي برايمان اي فتاح

جدايمان كردي و يارهامان گريان ماندند
فرياد و زاري‌مان با ضرب تازيانه‌ها به‌گوش فلك رساندي
مردهامان را بر دارهاي برافراشته آويختي
و بدان كه جلّادان را از رو بردي اي فتاح!

فراغي درد‌ مي‌سرايد و از درد سوزان است.
و فتاح خونخوار، همچنان خون‌نوشان.
اگر چه زنده‌ام اما بسان مردگان.
اگر توانستي سروده‌ي مرا نيز به‌قتل برسان، اي فتّاح!

بي‌گمان مختومقلي فراغي يكي از چند شاعر سرآمد ترك است؛ او چونان پيامبري برانگيخته شد و حديث عشق در گوش جان‌ها خواند و دلسوزانه و مشفقانه و عاشقانه به راهنمايي قوم خويش پرداخت و ديري است كه رخ در حجاب خاك كشيده‌ است اما يادگار باوقارش چون آفتاب هنوز بر گنبد دوّار مي‌درخشد.

صداقتي ستودني در سروده‌هاي او است كه به سادگي انسان را با خويش هم‌دل مي‌كند و اين صداقت و توفيق ريشه در باوري دارد كه او به حرف‌هاي خود داشت. او رسالت خويش را در قالب شعر به شيواترين وجه ادا كرد.

مختومقلي، هيچ پادشاهي را مدح نكرده‌ است اما ذم چرا! او با چنان شهامتي «فتّاح» را اندرز مي‌دهد كه گويي هيچ از جانب پادشاه او را تهديد نمي‌كند و ترسي از اريكه‌ي قدرت در دل او نيست. اما مختومقلي قوم خويش را ستوده است، طبيعت بكر تركمن‌صحرا و گرگان را وصف كرده است و به ستايش خدا و رسول و اولياي او پرداخته است و اين به خاطر آزادگي او است.

مختومقلي هرگز دامن لب به ساغر زرّين مي‌ نيالود اما بوسه بر جام بلورين عشق زد و از نخستين عشق پاك خود به «منگلي» تا واپسين عشق خود به حضرت دوست صادق ماند و در اين راه از بسيار چيزها چشم پوشيد و حتي از رسوايي در راه عشق نهراسيد و با شيدايي تمام به دستانسرايي محبوب پرداخت. از اين رو مختومقلي ماندگار و ستودني است.

ما از مختومقلي بتي بي‌روح‌وجان در تاقچه خيال خويش نمي‌سازيم؛ مختومقلي حقيقتي زنده و جاويد و جاري در زندگي روز‌مرّه‌ي ما است. او از ميان مردم بر‌آمد و با مردم خويش زيست و با درد و غم و شادي آن‌ها در‌آميخت و در نهايت در دل يك قوم نجيب و حق‌دوست به ابديت پيوست و سندي پرارج از فرهنگ درخشان تركان تركمن را به دست آنان سپرد تا هميشه‌ي تاريخ پايا و پويا و جاودان بمانند. مختومقلي، حنجره‌ي سرخ، سبز و سپيد تركمن است كه خويشتن را سرود و چونان آيينه‌اي است كه تركمنان زيبا در آن به تماشاي خويش مي‌نشينند و چونان بهشتي است كه گاه دلتنگي شاخه‌اي از آن برچيده و مي‌بويند و عطر پاكي و زلالي و زيبايي در جانشان مي‌دود و با ياد خويش شاد و شاداب مي‌شوند و آفتاب عشق و در آنان مي‌دمد. مختومقلي بتي بي‌روح و جان در تاريخچه‌ي خيال ما نيست او حقيقتي زنده و جاويد و جاري در روح زندگي ما است.

شناخت من از مختومقلي ديرسال نيست، شايد براي اولين بار نام مبارك مختومقلي فراغي را در كتاب «گذري بر تاريخ ادبيات و لهجه‌هاي زبان تركي»، نوشته‌ي دكتر جواد هيئت ديدم و علاقه‌اي عجيب به او يافتم و در ماه‌ها سراغ ديوانش را از كتاب‌فروشي‌هاي شهر قم گرفتم اما بسياري از كتابفروشان براي اولين بار نام «مختومقلي‌ فراغي» را مي‌شنيدند. تا اينكه بعدها نسخه‌ي چاپ انتشارات «حاجي طلايي» را از «انديشه‌ي نو» به‌دست آوردم و همه‌ي شعرهاي آن را به لهجه‌ي آذربايجاني زبان تركي در‌آوردم. يك‌ماه پيش دوست شاعرم اقای قيچی‌لوئی (جاويد) لطف فرموده و نسخه‌ای كامل از ديوان را برايم تهيه ديد كه هم اكنون مشغول بازخوابيني و آذربايجانجالاشديرماق ديگر اشعار فراغي هستم.

من زبان مختومقلي را از خود او آموختم و انس با شعرهايش مرا به دنياي زيبا و جذاب زبان توانمند تركمني برد و آنگاه بسيار افسوس خوردم كه چرا ما از شعرهاي اين شاعر بزرگ و هم‌وطن و همزبان خويش محروم بوده‌ايم! البته اين معضل به خاطر اين‌ است كه ما زبان مادري خويش را در مدرسه به صورت علمي و پايه‌اي نياموخته‌ايم و طبيعتا نمي‌توانسته‌ايم به راحتي با آثار شاعران آذربايجاني انس بگيريم چه رسد به آثار نويسندگان و شاعران ديگر اقوام ترك.

از ميان شعرهاي آمده در وب‌لاگ ترجمه‌ي دست و پاشكسته‌اي از شعر فتاح آورده‌ايم. اميد مي‌برم روزهاي آينده با كمك و همفكري شما خوبان ضعف‌هاي و كمبود‌هاي موجود جبران كنم.

از ياد نبريم كه شعرهاي مختومقلي را وايد ريتميك و با آهنگي هجايي خواند نه در اوزان عروضي و قواعد زبان تركمني خواند.

كساني كه با زبان تركمني آشنا نيستند در مواجهه با اشعار مختومقلي فكر مي‌كنند كه شعرها وزن ندارند اما بايد دانست كه تركي تركمني نه حروف صدادار در زبان تركمني 18 تا است نه 9 تا . و اين در آذربايجانيزه كردن مشكلاتي را فراهم مي‌آورد.

مختومقلي فراغي، ايرانين ان‌بؤيوك آمما آزتانينميش شاعيرلريندن بيريسي‌دير، مختومقولونو ايرانين باشقا خالقي تانيميرسادا اونو توركمن قارداشلار اوشاقلاريندان آرتيق تانئييب، حرمتين ساخلاييرلار. ايلده اونا بير هفته تركمن صحرانين چئشيدلي شهرلرينده قورولتايلار قوروب عزيزله‌ييرلر. بو آغيرلاما قورلوشلاري «گنبد‌قابوس»دا، گرگان‌دا و شاعيرين ابدي يوردو اولان آق‌توقاي كندينده قورولار. مختومقولو ابديته قاووشدوقدا اونون ياراتديغي سؤي‌لري توكمن خالقينين اوره‌گينده ابديت‌ بويوجا ياشاماقا باشلاري. گئتديكجه اونون شاني آرتيب، آدي داها اوجالير. مختومقولو توركمن‌لرين داها آدلي ـ سانلي شاعيرلري ساييلير. بو گؤزه‌ل ميللتين شاعيري گركده مختومقولو دك گؤزه‌للك‌لر شاعيري اولسون و اينجه شعرلريني، بو خالقين شانيندا يارادسين. مختومقولونون ديوانين، مختومقولو يارادماييب، مختومقولون بسله‌يه‌ن ائل ياراديب و توركمن خالقي او اولو ديوانين شاعيرلري ساييلر. مختومقولو اؤز خالقي‌نين ديلي‌دير كي ظلمه قارشي، قارانليق‌لارا قارشي، آلچاغليقلاارا قارشي كسرگي ديلي‌ايله چيخيشمادادير.

عزيز آذربايجان توركجه‌سينده دانيشان وطنداشلارين فايدالانماسي ايچون مختومقولونون شعرلري آزجا دئيشيگيله‌ن آذربايجان ديلينده چؤكورولوب. بو دئييشيك‌ده چاليشميشيق اصلي متينين اصالتين ساخلاياراق قولاي چئشيدليك‌لري و آذربايجانجانين اؤزه‌ل قايدالارين و امانت‌دارليق و اثرين اصالتيني قوروماقيلان و اعمال ائده‌ك.

فراغي‌نين قالين ديوانيندا بئش‌يوزه ياخين شعرلرينده‌ن بير نئچه سيني اؤز ذوقي‌ميزيله‌ن سئچيب بوردا گتيريميشيك.

عزيز اخوجولاردان ايسته‌ييريك انتقادي باخيش‌لاريني بيزدن اسيرگه‌مه‌سينلر. نئيه كي قصديميز وار يئني‌ليك‌ده مختومقولونون آذربايجانجالاشميش شعرلريني چاپا تاپشيريب كتاب شكلينده ياياق. ايندي ايسه مختومقولونون آذربايجانجالاشميش شعرلرينده بير نئچه‌سيني خدمتينيزه تقديم اولونور. بو اميدايله كي بير گون مختومقولونون شعرلريني بوتون خالقيميز تركمنجه اوخويالار.

بولبولم، آهي ـ زار چكيب

تأزه گلزاردان آيريلديم

گؤزدن قانلي ياشيم تؤكوب

اول سئور يارادان آيريلديم

يارا ياراشار سرمه‌چه

صفاتين سؤيله‌ره‌م نئجه

لبي شكر آغزي غنچه

زلفي قارادان آيريلديم

شيرين جاندا يوخدور طاقت

جبري آنين جانا راحت

قاشلاري فتنه‌لي آفت

چشمي خونخواردان آيريلديم

آيريلديم غنچه گولومدن

سياه ساچلي سنبولومدن

خوش آوازلي بولبولومدن

شيرين گفتاردان آيريلديم

ده‌لي كؤنلوم آرزيماني

كلي گؤزللرين خاني

سككيز جنتين بستاني

باغچالي باغدان آيريلديم

ائللري وار دينلي ـ دينلي

ساويق سولو ، تر اؤلنلي

ائلي گوكلان، آدي منگلي

نازلي دلداردان آيريلديم

مختومقلي عاشق مستان

باغلاديم شانينه دستان

منزلگاهي باغ و بوستان

آلمالي ناردان آيريلديم

(هجايي 4 + 4 + 3 بر وزن منظومه‌ي حيدربابايه سلام)

جيحون‌ايلن بحر خزر آراسي

چؤل اوستوندن اسر يئلي توركمنين

گول غونچه‌سي قره گوزوم قره‌سي

قره‌داغ‌دان انر سئلي توركمنين

حق سيلاميش واردير اونون سايه‌سي

چرپيشار چؤلونده نري ـ مايه‌سي

رنگ برنگ گول آچار ياشيل يايلاسي

غرق اولموش رئيحانا چؤلو توركمنين

آل ياشيل بوره‌نيب چيخار پري‌سي

قوخويوب برق ويرار عنبرين ايسي

بگ توره آق سققل يوردن يئيه‌سي

گؤرن توتار گؤزل ائلي توركمنين

اول مردين اوغلودور مرددير پدري

كور اوغلو قارداشي سرخوش‌دور سري

داغدا ـ دوزده قووسا اووچولار ديري

آلابيلمز يولبارس اوغلو توركمنين

كونول‌لر اوره‌كلر بير بيليب باشلار

دارتسا ياغين ويرار تورپاقلار داشلار

بير سفره‌ده طيار قيلينسا آش‌لار

گوتورولر اول اقبالي توكمنين

گؤيول هاوالانار آتا چيخاندا

داغ‌لار لعله دؤنر قئيه باخاندا

بال گتيره‌ر جوشوب دريا آخاندا

كسيلمز ميوه‌سي ـ بالي توركمنين

غافيل قالماز دؤيوش گونو خوار اولماز

قارغيشا نظره گرفتار اولماز

بولبولدن آيريليب سولوب سارالماز

دائم عنبر ساچار گولو توكمنين

تيره‌لر قارداش‌دير اروغ ياريدير

اقبال‌لر ترس‌گلمز حقين‌ نوري‌دير

مردلر آتا چيخسا ساواش ساريدير

ياو اوستونه ياو‌دير يولو توركمنين

سرخوش اولوب چيخار جگر داغلانماز

داشلاري سينديرار قولو باغلانماز

گؤزوم غيره دوشمز گؤيول اگلنمز

سؤزلر مختوم‌قولو ديلي توكمنين