تبليغاتX
مختومقلي فراغي
توركمن خالقي‌نين ملي شاعري مختومقلی فراغي‌نين آذربايجانجالاشميش شعرلري

باسلامی دیرگاه و دوباره!

بله بالاخره رویاهایم به واقعیت پیوست و توانستم توفیق شرکت در مراسم بزرگداشت مختومقلی فراغی را بیابم. اینک می خواهم شما را با خود به میان ترکمنان نجیب ببرم و در ترکمنصحرا بگردانم!...

تورکمن بندرینه دوغرو!

دان سؤکولوردو، قارانليق داغلارين قوينوندان تؤکولوردو، سرينليک جانا سينيردي، دؤشه دؤشه‌نيردي، قارامان هوندور داغلارين گؤوده‌سي گؤرونوردو، ال ـ اوزوموزو «آب اسک»ين سويوندا يودوق، ائرته نامازيميزي قيلديق، چاي ـ چؤرک يئديک، يولداشيم سيگارئتيني ياخيب ايچدي، باشينا بوداقلي ـ يارپاقلي بير چارغات چالان قيزدا آداقلي‌سي‌لا دانيشيب گولوشوردو. دئمک بونلارين هامي‌سي سحرين سرين هاواسيندا ياپيشيردي.

اوجا داغلارين قوجاغيندا چکيلن اوز آشاغي يولون اوزه‌رينده آراباميز اوزوردو، اوزوناسينا دؤنه ـ دؤنه دره‌لرين بوجاغيني گزيردي، بولانا ـ بولانا آشاغي‌دا درين دره‌نين ديبينده آخان چاي‌لا ياناشي قوووشوردو، هاوا داها آيدينلاشيردي، او تايدا داش قايالي اوجا سيلديريم داغلارين اتگينده يئرلشن بير کند گؤرونوردو، «شنگلده» آدلانان يام ياشيل خوش تيکينتي‌لي کندين چيراغلاري يانيردي. کندين باشيندا بير دره‌نين باغريندان شير آتان سو کيمي کندين چيراغلاري‌دا ساچيردي.

يول قيراغينا آغاجلار تيکيلميشدي، دره‌ني مئشه‌ليک بوروموشدو، يول اوزونو يول ـ چاي آراسي اوزون اوزون اووخورلار بوتون‌دن تؤکولموشدو، «قيزيل‌آلا» باليغي بئجريش يئري‌لري يارانميشدي.

گئت گئده داغلار آلچالير، دره‌لر ايسه گئنيشله‌نيردي. مئشه‌لي داغ‌لار قيرخيلميش، يئرينه آرپا ـ بوغدا و باشقا اکينه‌جک‌لر اکيلميشدي. داغلار داها آلچاليردي، دوزنليک‌لر چوخاليردي.

گونش ساچاغ‌لاريني يئره سرميشدي، گؤز ايشلرکن چلتيک اکيلميشدي. شهرلري دايانمادان بير به بير اؤتدوک. بابل، بهشهر، ساري و ... سوندا «کردکوي» آدلانان کوردسوز بير يوردا يئتديک و اورادان سولا دؤنرکن «تورکمن بندر»ينه يوللانديق. تورکمن چؤلونه دؤنرکن چؤل‌ده‌ييشيلدي، يولداشيم آقاي بيات دئيه‌رکن: «طبيعت بام ـ باشقا اولدو.» چلتيک يئرينه قيزيل تئللي بوغداليق‌لار يول قيراغينا سريلميشدي. تورکمن بندرينه وارديقدا گؤزوم حضرت مختومقولو آدينا آدلانان بير اوخول تابلوسونا ساتاشدي.

بوراسي خزر دنيزينين گونئي دوغو قيراغلاري، تورک يوردو «بندرترکمن» شهريدير. گوللو يارپاقلي اوزون چارغاتلي قادينلار گئييميندن اوخونولوردو. شهر گئنيشليله بير اوجسوز بوجاغسيز دوزه نليک اورتاسيندا تيکيلميشدي.

بندر تورکمنده بير آيريج باشيندا خوناخاميزلا قرارلاشميشديق تزه‌جه اورايا وارميشديق کی خیابانین او تاييندان بير اوجا بوي ايگيد تانيشليق وئره‌رک بيزه دوغرو گلدي؛ گؤروشوب اؤپوشودوکدن سونرا دانيشا ـ دانيشا بيزي اؤز ائوينه آپاردي. ائرته‌کن چاي ـ چؤره‌ک يئميشديک آنجاق دوستوموز سوفراني سردي و سوت، پيشمه، قايقاناق و ... قاينالتي گتيردي. ساجسيز تئلويزيون تورکمنستانيندا کاناللاريني آليردي.

قاينالتي‌دان سونرا اوستاد مشهدقلی قيزيل جنابلاريلا گؤروشمک اوچون ائشيگه چيخديق، بير تاکسي‌يا مينديک، يول قيراغيندا بير سيرا قيزلاري گؤردوک کي تورکمن لچک‌لري يئرينه «قارا مانتوـ مقنعه» گئيمشديلر. ساچلاري مقنعه‌لردن ائشيگه ساچميشدي. دئديک بو قيزلار هاردان گلميش‌لر، بورالاردا فارسلاردا ياشاييرلارمي يوخسا باشقا شهرلردن گزمگه گلميش‌لر؟! سوروجو اوزوموزه باخيب آجيمتيل گولومسه‌ديکدن سونرا بيزدن سوروشدو: اؤزونوز هاردان گليب‌سيز؟ «صدا و سيما»دان، يوخسا «وزارت ارشاد‌»دان؟! اونا دئديک کي مختومقولو قورولتايينا گئديريک، قوناغيق، آذربايجانين تورک شهرلري‌نين بيريسيندن گلميشيک.

سوروجو دئدي کي: گؤردوگونوز قيزلار تورکمن قيزلاري‌ديرلار! مدرسه‌يه گئديرلر، تورکمن پالتارلاريلا قيزلاري مدرسه‌يه يول وئرميرلر! دئديک: فرقي نه‌دير؟! تورکمن لچه‌گي‌‌نين کي حجابي بو کوله مانتو مقنعه‌لردن ياخشي‌دير! سوروجو دوشونه‌رک دئدي: ائله نئچه ايل بوندان قاباغا کيمي اؤز تورکمن گئييملريميزله مدرسه‌يه گئديرديلر، ايندي ايسه... نه بيليم!؟ بلکه‌ده بيزي ايسته‌ييرلر آرتيق فارسلارا اوخشاتسينلار. اعتراضدا ائله‌ديک، قولاق آسماديلار! سوروجونون بو سؤزلري بيزي يامان شاشيردي، يولداشيم سول اليله اؤز باشينا ويردي، دئدي: دئمک بونلار فرانسه‌نين اوزونو آغارديبلار! فرانسه‌ني قيناييرلار کي اورادا حجاب آزادليغي يوخ، بونلار نه حق ايله تورکمن‌لرين ايسلامي اؤرتوک‌لريني ده‌ييشيرلر!؟

سوروجو دوستومون سؤزونو حاقلاياراق دئدي: بيزيم ميلي پالتارلاريميزي آرادان آپاريرلار يئرينه هله ايسته‌ييرلر قوندارما بير «لباس ملي!!» طراحي ائده‌لر! سؤزونون آرديني توتاراق دئديم: هر ميلتين اؤزونون ميللي پالتاري وار، تورکمن بؤرکو هئچ واقت کوردون مالي اولانماز، و بير بلوچ هئچ واقت بير کورد شالواريني گئيمز! هانسي ميلتين ميلي پالتاري يوخسا گئديب اؤزونه «لباس ملي» تيکسين، اؤزگه‌ني نييه سويور!

قويروغسوز تولکونون حيکايه‌سيني خاطيرلاييرديم کي قاپيلاري شن بوياقلارا بويانميش بير کوچه‌يه وارديق. دووارلاريندان چيچکلي بوداغلار بويلانان بير ماوي قاپيني چالديق.

قاپي آچيلدي و چرچيوه‌سي باشينا آسيلميش هيلالي «آت نالي» آلتيندان کئچديک، چيچکلي حيه‌طين پيلله‌لريندن چيخيب ائوه گيرديک، دوواردان آسيلميش بير قاليچا تابلوسوندا مختومقولونون هئيکلي دويون ـ دويون توخونموشدو؛ آلني آچيق، ووقارلي، اوجامان باخيشلاريلا هاراسا باخيردي. او بيريسي اوتاغدا دؤشه‌نميش کيتابلار آراسيندا «اوستاد قيزيل» يازماقدا‌ ايدي. اوتاق تورکمن خالقي‌ صنعتي‌نين اينجه ال ايشلري‌له بزنيلميشدي. اوچار آتلاري آردالادان (خاطيرلادان) قوتازلي، يئلکنلي توخونتولار ... دويغو دوغوروردو.

اوستاد قيزيل بير بنه‌کلي تورکمن توخونما پاپاغيني باشينا قويموشدو و کيتابلار آراسيندا اوتورموشدو. مختومقولو ديواني‌نين چئشيدلي چاپلاري اؤنونده ايدي. گؤروشدوکدن سونرا اوستادين اثرلريندن و ايشلريندن سوروشدوق. اوستاد قيزيل آذربايجانجا توکجه‌سي‌ني‌ده آيدينجا قونوشوردو. اوستادلا تورکمن شاعيرلري و يازارلاري حاقدا دانيشديق. سوندا آخشام چاغي سفره چيخماغا قرارلاشيب ساغ‌اوللاشيب آيريلديق. قاييداندا باليق بازارينادا باش ووردوق.

گون اورداتادن دؤرد بئش ساعات کئچيردي کي يوخودان آييليب سفره چيخماغا حاضيرلانديق.

گونش اورتادان اؤتوب، خزر دنيزينه دوغرو ياتيردي. آپ‌آيدين بولوتسوز آزاجيق بورکو بير هاوا ايدي. آزيغاميزي و يول ياراقلاريني ماشينا ييغديق و اوستاد قيزيل، آقاي شيخ و جناب بايات به‌يلريله بيرليکده قوزئيه دوغرو يولا دوشدوک.

«بندر تورکمن»ين ساده خياوانلاري‌ني و اوزون کوچه‌لريني کئچديک و شهردن چيخديق، گوموش تپه‌ني‌ده سووشدوق، بير قيزيللي آرپا بوغدالي چؤلده «آلتين توخماق» تپه‌سيني‌ده گؤردوک، اوغوز اوزانلاري تورکمنجه‌، استانبولجا و آذربايجانجا اؤته‌ره‌ک اؤتوردوک، زمي دنيزينده چکيلن يولون قيراغلاريندا قالغان، قانقال، کنگر، قوجاباشي و آتداق پيتداق يولغون‌ آغاجلاري دوزولموشدو. «آق قلاـ تنگلي» آيريجيندا سولا سوردوک. «اينجه‌بورون» گمرکي اوزاغلاردا گؤرونوردو، بير اوجا تپه باشيندا «ملاعلي» آدينلي بير زيارتگاه وارايدي.

آل گونش افقدا پول کيمي قيزارميشدي، مال ـ داوار سورو ـ ناخيرلاري يول قيراغيندا گؤرونن کندلره گئري قاييديرديلار، يول سايخاش ايدي، بير هاچا ياخينليغيندا «ايست بازرسي» ماشينيميزي ساخلادي. بير مأمور:

ـ کجا تشريف مي‌برين!؟

ـ صاحب تشريف باشين، مي‌ريم مختومقلي با اجازه!‌ ـ دئيه اوستاد قيزيل جاواب وئردي!

ـ بفرماييد!

بيرلحظه «بابک قالاسي» يولوندا قورولان ايست‌بازرسي‌لر ياديما دوشدو آمما شوکور آللاها خئيره کئچدي.

گؤز ايشلرکن چؤل ايدي بايير ايدي، آرا ـ سيرا دوه‌لر ايسه ياييلماقدا ايديلر. اوستاد قيزيل سانکي تورکمن آتينا مينميش، آراباني باتان گونشه دوغرو اوچوروردو!

داشلي بورونا چاتماميش آيريجدان «مراوه‌تپه‌»يه دوغرو دؤندوک، ساعات آلتي‌ني اللي دقيقه آخشام چاغلاري ايدي. آلاقارانليق ايدي. مختومقولو آييتديغي شعرلري بير «باخشي» ييرلاييردي.

تورکمن موسيقي‌سي‌نين ظرافتي تورکمن قادينلاري‌نين چارغاتلاري‌کيمي رمزلي، اينجه و نهايت دره‌جه‌ده گؤزل‌دي، بوتون بو گؤزه‌لليک‌لري درک‌ ائتمک اوچون تورکمن سؤزويله تانيشيب سازيلا آليشماق گره‌کير. بو موسيقي يالنيز تورکمن چؤلونون اويغارليغي دئييل تورکمن چؤلونون دوغالليق‌لاريندان‌دير. تورکمن باغشي‌سي باغلاديغي هاوالاري ياشاديغي بئشيکدن آلير؛ ياشاديغي چئشيدلي طبيعته اويغون اولان چارغات و قالي طرح‌لري کيمي. دوغروداندا کي تورکمن چؤلونده بو آخشام چاغيندا تورکمن تئللي‌ـ‌ ديللي، سازي‌ـ سؤزو دينله‌مک يامان ياپيشير!

اؤنوموزده، 95 کيلومتر مراوه تپه‌يه قالان يئرده، بير داها «ايست بازرسي»يه اوغراشديق. آلتي ـ يئددي يولچو ماشين اورادا دايانديريلميشدي. يول قيراغيندا تورکمن‌لر قادينلي کيشيلي نامازا دورموشدولار. بيزده ماشيني قيراغا چکيب تورکمن چؤلونون برکتلي تورپاغلاري اوسته نامازيميزي قيلديق، آرتيق يوبانمادان يولا دوشدوک. کؤوشن کؤلگه‌يه چؤکوردو، گونش تورکمنستان داغلاري داليندا باتميش، قاران قاريشيردي. گئجه چاديريني چؤله سريريدي، «چات» کندي‌نين چيراغلاري يانيردي ، آراباميز کندلري بيرـ بير اؤتوردو؛ کوللوجه، قولاق بؤرته، هوتدو، کرندر و ... گئتديکجه زيارت شووقو اوره‌ييميزده آرتيردي. ياخينلاشديقجا يول شولوغلاشيردي، موتورچولاردا اوزولمه‌دن يولا دوزولموشدولر؛ کيمي‌سي يولداشيني، کيمي‌سي کؤنولداشيني، کيمي‌سي قادينيني ترکينه چکميش گئديردي. سئوينجدن گؤزلريميز ياشاريردي، اؤز گؤزلريميزله «فراغي»‌نين اوره‌کلري نئجه آلديغيني گؤروردوک، داها آرتيق نجيب تورکمن‌لرين بير «آرمان سيمگه‌سي»نه دؤنن مختومقولونو دوشونوردوک کي ائل‌داشلاري بير کپنک کيمي گئديرديلر مزاري‌نين باشينا دولانسينلار و کئچميشلريني ـ کيمليکلريني آنسينلار، داها اوره‌ک دؤزومسوزوردو، کؤنول ايسه دينله‌ييردي:

«دؤنن دؤنسون من دؤنمزم يولومدان!»

اوتوز بئش کيلومتر «مراوه تپه»يه قالان آراباميز سولا دؤندوکده، اوزاقدان دؤرد ديره‌کلي اولو بير آغ سيمگه، بيزي سسله‌ييردي؛ گؤوده‌سيندن ايشيق اله‌نيردي و اونونلا معنويت گؤيه ديره‌نيردي.

+ نوشته شده در  دوشنبه ششم شهریور 1385ساعت 0:7  توسط فتح الله ذوقی  |